เพกาพืชธรรมดาที่ไม่ธรรมดา

เพกาเป็นพืชเบิกนำชนิดหนึ่ง ในป่าเบญจพรรณ หรือบริเวณพื้นที่ที่ถูกรบกวน(secondary forest) กล่าวคือ เมื่อมีการถางป่า หรือมีพื้นที่ว่าง เพกาก็จะเป็นพืชชนิดแรกๆ(pioneer species)ที่เข้ายึดครองพื้นที่เหล่านั้น ข้อดีของ pioneer species ก็คือ ช่วยรักษาความชุ่มชื้นของดิน เป็นตัวดึงดูดสัตว์ชนิดอื่นให้เข้ามาให้พื้นที่ต่อไป ดังนั้นเพกาเป็นพืชชนิดหนึ่งที่มีส่วนสำคัญในการฟื้นฟูป่า รวมทั้งเพกายังเป็นยาสมุนไพรพื้นบ้านที่อุดมไปด้วยสรรพคุณ ทั้งส่วนของใบ เปลือก ราก โดยใบมีสรรพคุณ แก้ปวดข้อ แก้ปวดท้อง เจริญอาหาร รากเป็นยาแก้ท้องร่วง เปลือกต้นเป็นยา ดับพิษโลหิต  เป็นยาขมเจริญอาหาร ต้มกินแก้เสมหะจุกคอ ขับเสมหะ ขับเลือดเน่าในเรือนไฟ บำรุงโลหิต แก้บิด แก้จุกเสียด เป็นต้น และรายงานการศึกษาที่น่าสนใจอีกชิ้นหนึ่ง คือ มีการวิจัยผักพื้นบ้านไทยของคุณเกศินี ตระกูลทิวากร จากสถาบันค้นคว้าและพัฒนาผลิตภัณฑ์อาหาร มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ พบว่า เพกาเป็นผัก 1 ใน 4 ชนิดที่มีฤทธิ์ต้านการก่อมะเร็งสูงสุด เนื่องจากฝักเพกามีวิตามินซีสูง

พืชและสัตว์มีการปรับเปลี่ยนลักษณะบางประการเพื่อให้เหมาะสมและเอื้อประโยชน์ซึ่งกันและกัน โดยดอกเพกามีการปรับเปลี่ยนลักษณะดอก คือ ดอกบานกลางคืน และบานเพียงคืนเดียว ลักษณะดอกเป็นรูปกรวย กลีบดอกด้านในมีสีครีม ดอกใหญ่ แข็งแรง กลิ่นฉุน เพื่อให้เหมาะกับค้างคาว ที่เป็นตัวถ่ายละอองเรณูซึ่ง มีจมูกยาวคล้ายสุนัข รวมถึงมีระบบประสาทการรับกลิ่นที่ดี ดวงตากลมโต ช่วยให้สามารถมองเห็นในตอนกลางคืนได้ดี ดังนั้นจึงทำให้ดอกเพกาจึงมีความจำเพาะต่อสัตว์พาหะซึ่งก็คือ ค้างคาวเท่านั้น

ความสัมพันธ์เกื้อกูลของพืชและสัตว์

การถ่ายละอองเรณูเป็นส่วนสำคัญที่ช่วยให้พืชดอกแต่ละชนิดสามารถดำรงเผ่าพันธุ์ต่อไปได้  จากการศึกษานิเวศวิทยาการถ่ายละอองเรณูพบว่า พาหะหลักที่ช่วยในการถ่ายละอองเรณูของดอกเพกา คือ ค้างคาวเล็บกุด จากการศึกษาของ Srithongchuay และ คณะ (2008) พบว่า ค้างคาวเล็บกุดเป็นค้างคาวชนิดเดียวที่เข้าเยือนดอกเพกา นั่นหมายถึงการผสมของดอกเพกาต้องอาศัยค้างคาวเล็บกุดเป็นหลัก  เพราะโอกาสที่จะถูกผสมเกสรด้วยแมลงมีน้อยมาก  และจากการศึกษาของ Gould (1978) พบว่าในแต่ละคืนค้างคาวชนิดนี้บินหากินในระยะทางไกลประมาณ 40 กิโลเมตรจากถ้ำที่เกาะนอนในเวลากลางวัน สิ่งที่ค้างคาวได้รับจากดอกไม้คือพลังงานจากน้ำหวานซึ่งน้ำหวานในดอกเพกามีความเข้มข้นถึง 12 % นอกจากนี้ค้างคาวยังได้รับโปรตีนจากละอองเรณูอีกด้วย โดยพบว่าค้างคาวมาเยือนแต่ละดอกเป็นจำนวนเฉลี่ย 65 ครั้งต่อคืน

ในปัจจุบันค้างคาวมีภัยคุกคาม อันเนื่องมาจากหลายสาเหตุ ทั้ง ถูกล่าโดยตรงและ พื้นที่อาศัยถูกทำลาย เป็นต้น และถ้าประชากรค้างคาวยังคงลดจำนวนลงอย่างต่อเนื่อง ก็จะส่งผลต่อการติดผลของพืชที่มีค้างคาวเป็นสัตว์พาหะในการถ่ายละอองเรณูด้วยเช่นกัน นอกจากเพกาแล้วก็ยังมีพืชเศรษฐกิจอีกหลายชนิดที่มีค้างคาวเป็นตัวช่วยในการถ่ายละอองเรณู ได้แก่ สะตอ ทุเรียน เหรียง ดังนั้นการอนุรักษ์ประชากรค้างคาวและถิ่นอาศัยของค้างคาว จึงเป็นส่วนสำคัญที่จะช่วยในการรักษาไว้ซึ่งพรรณพืชที่อุดมไปด้วยสรรพคุณที่เป็นประโยชน์ต่อมนุษย์ให้คงอยู่ต่อไป

เอกสารอ้างอิง
- Gould, E. 1978. Foraging behavior of Malaysian nectar-feeding bats. Biotropica. 10(3): 184-193.
- Srithongchuay, T., Sripaoraya, E. and Bumrungsri, S. 2008. The pollination  ecology of the late-successional tree,
Oroxylum indicum (Bignoniaceae) in Thailand. Journal of Tropical Ecology. 24(5): 477-484.

เรื่องและภาพ    เตือนจิต  ศรีทองช่วย

การเผย แพร่บทความจาก Thaiwildlife.org

หาก ต้องการเผยแพร่บทความจาก Thaiwildlife.org ให้อ้างอิง ชื่อผู้เขียน,เอกสารอ้่างอิง และ ที่อยู่ URL ของบทความนั้นๆ บน Home page  thaiwildlife.org ด้วยทุกครั้ง ตามลิขสิทธิ์หลักของ Creative Commons