นกคัดคูสีทองแดง (Little Bronze Cuckoo) จัดอยู่ในอันดับนกคัดคู (Oder Cuculiformes) วงศ์นกคัดคู (Family Cuculidae) สกุลนกคัดคูสี (Genus Chysococcyx) และมีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Chrysococcyx minutillus Gould, 1859. มีการกระจายพันธุ์ในไทย มาเลเซีย เวียดนามตอนใต้ หมู่เกาะซุนดา ฟิลิปปินส์ และออสเตรเลียตอนเหนือ เป็นนกขนาดเล็ก (15-16 ซม.) ปากสีดำ ตาสีแดง กระหม่อมและท้ายทอยสีเขียวแกมสีทองแดง ลำตัวด้านบนสีออกเป็นสีทองแดงมากกว่าบริเวณหัวและท้ายทอย หน้าผากสีขาวมีลายสีเทา ขนหางคู่นอกๆเป็นสีน้ำตาลเหลืองจาง หัวด้านข้าง คอ และลำตัวด้านล่างเป็นสีขาว มีลายทางสีน้ำตาลแกมเทาคาดโดยตลอด ตัวผู้วงรอบเบ้าตาสีแดง ตัวมีสีเขียว อาศัยตามป่าชายเลนและป่าละเมาะ ตั้งแต่ระดับพื้นราบจนถึงความสูงระดับภูเขาที่ไม่สูงนัก หากินเป็นฝูง ไม่ค่อยเกาะนิ่งกับที่ บินไปตามพุ่มไม้ตลอดเวลา จัดเป็นนกปรสิต ที่วางไข่ในรังของนกอื่น แล้วให้พ่อแม่เจ้าของรังฟักไข่และเลี้ยงดูลูกอ่อนให้ สถานภาพในประเทศไทย เป็นนกประจำถิ่นที่พบไม่บ่อย และมีปริมาณไม่มากนัก พบเฉพาะทางภาคใต้ตอนใต้เท่านั้น และเป็นสัตว์ป่าคุ้มครองตามกฎหมาย (โอภาส, 2542)

ภาพที่ 1 นกคัดคูสีทองแดง ถ่ายเมื่อวันที่ 18 กรกฎาคม 2552

ภาพที่ 2 นกคัดคูสีทองแดง ถ่ายเมื่อวันที่ 19 กรกฎาคม 2552

ตามรายงานของ  Lekagul and Round (1991)  จารุจินต์ และคณะ (2550)  และ Robson (2008) พบนกชนิดนี้ในพื้นที่จังหวัดภาคใต้ตอนล่าง โดยระบุว่ามีถิ่นอาศัยอยู่ในป่าชายเลน, ตามขอบป่า สวน และตามพุ่มไม้ในพื้นที่ลุ่มต่ำ รวมทั้งเนินเขาเตี้ยๆ รวมทั้งตามสวนสาธารณะต่างๆ ที่ความสูงไม่เกิน 250 เมตรจากระดับน้ำทะเล เป็นนกประจำถิ่น ในประเทศไทยมีการกระจายอยู่ในภาคตะวันตก และภาคใต้ และเป็นนกปรสิต ที่วางไข่ในรังของนกกระจ้อยป่าโกงกาง (Golden-bellied Gerygone) และระบุสถานภาพว่าเป็นนกประจำถิ่นที่พบเห็นได้ไม่บ่อยนัก (Uncommon resident)  แต่ จารุจินต์ และคณะ (2550) รายงานพบกระจายเพิ่มจาก Lekagul and Round (1991) สองจุด คือบริเวณจังหวัดสตูล และบริเวณจังหวัดเพชรบุรี

ภาพที่ 3 นกคัดคูสีทองแดง ถ่ายเมื่อวันที่ 24 กรกฎาคม 2552

ในวันเสาร์ที่ 18 กรกฎาคม 2552 เวลาประมาณ 16.00 น. บริเวณบึงบัวในสวนสมเด็จ     พระศรีนครินทร์’84 (ทุ่งท่าลาด) ซึ่งเป็นสวนสาธารณะขนาดใหญ่ ที่ตั้งอยู่ใน อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช พบนกตัวหนึ่งบินตัดผ่านหน้ารถไปเกาะอยู่บนกิ่งไม้แห้งริมบึงน้ำ ด้วยสีสันที่แปลกสะดุดตา จึงได้จอดรถซุ่มดูอยู่ใกล้ๆ (ห่างประมาณ 4 เมตร) เมื่อสังเกตจึงพบว่ามี   นกชนิดเดียวกันหากินอยู่บริเวณนั้นอีกประมาณ 4-5 ตัว จึงได้บันทึกภาพนกดังกล่าวเอาไว้  จากการนำภาพมาเปรียบเทียบกับคู่มือดูนก รวมทั้งการได้ปรึกษากับนิสิตระดับปริญญาโทด้านสัตว์ป่า ที่คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์  แล้วจึงได้ข้อสรุปร่วมกันว่าเป็นนกคัดคูสีทองแดง

ภาพที่ 4 นกคัดคูสีทองแดง ถ่ายเมื่อวันที่ 31 กรกฎาคม 2552
หมายเหตุ ภาพที่ 1-4 ถ่ายมาจากบริเวณเดียวกันทั้งหมด

แต่จากการรายงานการกระจายในเอกสารข้างต้น ส่วนใหญ่ระบุในแผนที่ว่านกคัดคูสีทองแดงเป็นนกที่พบทางภาคใต้ตอนล่าง และไม่ปรากฎการกระจายที่จังหวัดนครศรีธรรมราช และจากการค้นคว้าข้อมูลการพบเห็นนกชนิดนี้ทางอินเตอร์เน็ต พบว่า เป็นการพบเห็นและถ่ายภาพได้จากจังหวัดภาคใต้ตอนล่างแทบทั้งสิ้น จึงได้รายงานการพบนกชนิดนี้ไปยังคุณ Philip D. Round เมื่อวันที่ 24 กรกฎาคม 2552 และได้รับการตอบกลับมาจากคุณ Philip D. Round เมื่อวันที่ 28 กรกฎาคม 2552 โดยระบุว่า เคยสำรวจพบนกชนิดนี้มาแล้วครั้งหนึ่งเมื่อปี 2539 บริเวณที่ทำการเขตห้ามล่าสัตว์ป่าแหลมตะลุมพุก อำเภอปากพนัง จังหวัดนครศรีธรรมราช แต่เป็นการพบเพียงตัวเดียวและไม่ได้บันทึกภาพถ่ายเป็นหลักฐานไว้
ดังนั้น รายงานการพบนกคัดคูสีทองแดงในครั้งนี้ จึงเป็นการรายงานเพื่อยืนยันการกระจายเพิ่มของนกที่พบเห็นได้ไม่บ่อยชนิดนี้ ในจังหวัดนครศรีธรรมราชอีกครั้ง พร้อมด้วยหลักฐานภาพถ่าย หลังจากที่ไม่มีการรายงานมา 13 ปี

ภาพที่ 5 แผนที่แสดงตำแหน่งที่พบนกคัดคูสีทองแดง ในสวนสมเด็จพระศรีนครินทร์’84
อ.เมือง จ.นครศรีธรรมราช
ที่มา: ดัดแปลงจาก Google Earth

นอกจากนี้ คุณ Philip D. Round ยังได้ให้ความสนใจเรื่องชนิดของนกที่เป็น Host ของนกคัดคูสีทองแดง เพราะโดยส่วนมาก มักพบนกคัดคูสีทองแดงในพื้นที่ป่าชายหาด และป่าชายเลน ซึ่งมีการรายงานว่า Host ของนกคัดคูสีทองแดง นั้นเป็นนกกระจ้อยป่าโกงกาง แต่ในพื้นที่สวนสมเด็จพระศรีนครินทร์’84 นี้ มีลักษณะเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ และไม่ได้อยู่บริเวณชายฝั่งทะเล จึงเป็นที่น่าสนใจเป็นอย่างยิ่ง ว่า Host ของนกคัดคูสีทองแดงในพื้นที่ดังกล่าวนี้จะมีโอกาสเป็นนกชนิดอื่นได้หรือไม่ ทั้งนี้ควรมีการศึกษานิเวศวิทยาการสืบพันธุ์ของนกคัดคูสีทองแดงต่อไป

เรื่องและภาพ: อธิวรรธน์ บุญฤทธิ์

ขอขอบคุณ
คุณ Philip D. Round ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล กรุงเทพฯ ที่เอื้อเฟื้อข้อมูล และให้คำปรีกษาที่เป็นประโยชน์เกี่ยวกับนกคัดคูสีทองแดง
คุณประทีป ด้วงแค ภาควิชาชีววิทยาป่าไม้ คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กรุงเทพฯ ที่เอื้อเฟื้อเอกสาร และให้คำแนะนำในการเขียนรายงานครั้งนี้
คุณยุธภูมิ เกียรติอุ้มสม ภาควิชาชีววิทยาป่าไม้ คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กรุงเทพฯ ที่ให้คำปรึกษาในหลายๆเรื่องตลอดมา

เอกสารอ้างอิง

จารุจินต์ นภีตะภัฏ, กานต์ เลขะกุล และวัชระ สงวนสมบัติ. 2550. คู่มือดูนก หมอบุญส่ง เลขะกุล
นกเมืองไทย. บริษัทด่านสุทธาการพิมพ์ จำกัด, กรุงเทพฯ.
โอภาส ขอบเขตต์. 2542. นกในเมืองไทย เล่ม 2. สำนักพิมพ์สารคดี, กรุงเทพฯ.
Lekagul, B. and P. D. Round. A Guide to the Birds of Thailand. 1991. Darnsutha Press, Thailand.
Robson, C. A Field Guide to the Birds of Thailand and South-East Asia. 2002. Asia Books Press, Thailand.

Join the forum discussion on this post - (1) Posts